Ze hebben het er maar moeilijk mee, de Japanners. Officieel staat het land nog achter de verklaring van 1993, waarin het zegt diepe spijt te hebben van zijn ‘handelen uit het verleden’. Wat in feite gaat over de troostmeisjes uit de Tweede Wereldoorlog. De meisjes moesten voor de Japanse soldaten jarenlang voor gratis hoer spelen.

Officieus is de kwestie nog lang niet achter de rug. Premier Shinzo Abe wekte onlangs beroering door dubbelzinnige uitspraken en uit de geschiedenisboekjes zijn de troostmeisjes zo’n twee jaar geleden geschrapt.

Deugd
In het westen zal bijna geen hond begrijpen waarom. Wij, zeker in West-Europa geloven in pragmatiek, in het onder ogen zien van de eigen fouten. Wij vinden dat een deugd. Wij vinden dat zelfs zo’n deugd, dat we van iedereen min of meer eisen hetzelfde te handelen.

Net als in het westen, zijn ook de mensen in het oosten een product van hun eigen geschiedenis. En aangezien onze geschiedenissen nogal van elkaar verschillen, zijn ook de mensen niet dezelfde.

Het Japanse zwijgen doet me denken aan verschillende passages uit China per Trein. Daarin stelt schrijver Theroux (in 1986) regelmatig moeilijke vragen. Bijvoorbeeld over Mao, over de Culturele Revolutie enzo. Vragen waarop veel Chinezen liever geen antwoord geven. Dus zwijgen ze. Precies hetzelfde als nu in Japan over de troostmeisjes. Zwijgen kan ook een deugd zijn.

Minderwaardig
Vorig semester volgde ik het vak Geschiedenis van Japan. Een van de dingen die mij zijn opgevallen, is de eeuwige innerlijke strijd van Japan. Al sinds het moment dat de eerste Westerlingen Japan bezochten (ongeveer 500 jaar geleden), spiegelt Japan zich aan het westen. Voor het trotse Japan was dat vaak een pijnlijke spiegel. Het westen had bijvoorbeeld buskruit. Daarmee was het westen een potentieel militair gevaar voor Japan, maar tegelijk een potentiële leermeester.

Zo had Japan honderden jaren het gevoel minderwaardig te zijn, en kwam het tegen dat gevoel ook keer op keer in opstand. Japan heeft al die tijd – zij het met horten en stoten – geprobeerd om te leren, met name van het westen, om uiteindelijk te pogen ‘de VS van Azië’ te worden (te beginnen met de overheersing van China). Patriottische gevoelens zijn in Japan absoluut niet iets van de laatste tijd.

In de 20e eeuw dacht het patriottische Japan klaar te zijn om zich militair met de rest van de wereld te meten. Te beginnen met VS – zie de aanval op Pearl Harbor. De afloop was niet helemaal wat Japan ervan had verwacht. Zo mocht het land voortaan geen eigen leger meer hebben (alleen een klein zelfverdedigingslegertje). Op pijnlijke wijze werd Japan er daarmee aan herinnerd dat het nog altijd onder deed voor het westen.

Zo is het in de geschiedenis van Japan de laatste 500 jaar altijd geweest. Knokken tegen het eigen minderwaardigheidscomplex. Het verkrachten van troostmeisjes past daar naadloos in. Onderzoek heeft uitgewezen dat verkrachting niet zozeer voortkomt uit seksuele behoefte, maar vooral uit de behoefte macht uit te oefenen over het slachtoffer.

Excuses
Kortom: het is voor Japan veel moeilijker om ‘het eigen verleden onder ogen te zien’ (zoals wij het zouden noemen) dan voor bijvoorbeeld Nederland of België. Maar dat heeft ook een voordeel. Als ondubbelzinnige, glasheldere excuses van Japan wegens de troostmeisjes alsnog komen, dan zullen die extra veel waard zijn.

Maar voorlopig zie ik daar niet zo veel van komen. De consensus in Japan om het onderwerp gewoon dood te zwijgen, is groot. Bovendien zit Nederland er ook niet bepaald hard achteraan. Minister van Buitenlandse Zaken Verhagen heeft wel de Japanse ambassadeur op het matje geroepen, maar toen die zei dat Japan nog achter de vrij algemene verklaring van 1993 stond, was alles al weer koek en ei.

Misschien dat (ook) in Nederland economische belangen toch iets belangrijker zijn dan principes.

Zie ook het artikel in NRC Handelsblad, en het boek Inventing Japan van Ian Buruma.